Η ανάκτηση της πνευματικότητας
Αφιέρωμα στον Αρβο Περτ, συνθέτη και πατριάρχη του «ιερού μινιμαλισμού»

Του Νικου A. Δοντα, Καθημερινή 31/12/10

Ηταν ένας ήχος που τάραξε τα νερά και άλλαξε δραστικά το τοπίο στον χώρο της σοβαρής μουσικής. Οταν πρωτακούστηκε στη Δύση αυτό που πριν από ένα τέταρτο του αιώνα χαρακτηρίστηκε «ιερός μινιμαλισμός» φάνηκε σε συνθέτες και ακροατές ως απροσδόκητο διέξοδο. Η γραφή τών τότε άγνωστων συνθετών από την Ανατολική Ευρώπη προσέδιδε στο καθαρό μουσικό κείμενο μια λησμονημένη διάσταση πνευματικότητας που ο φανατικά αφαιρετικός, μεταπολεμικός μοντερνισμός της καπιταλιστικής Δύσης είχε απωθήσει. Αναζητώντας ρίζες στην εκκλησιαστική παράδοση των χωρών της καταρρέουσας Σοβιετικής Ενωσης αυτές οι πρωτάκουστες μουσικές μετέφεραν στη Δύση τη βαθιά μελαγχολία χρόνων περασμένων και αξιών που καταρρακώθηκαν, την απογοήτευση μιας ψεύτικης ελπίδας που έσβηνε προκαλώντας πόνο, τη συναίσθηση χαμένης ζωής. Ενας από τους πατριάρχες αυτής της μουσικής, ο Εσθονός Αρβο Περτ γιόρτασε το 2010 τα 75 του χρόνια.

Ο παραγωγός Μάνφρεντ Αϊχερ, η εταιρεία του ECM, και ο Αρβο Περτ είναι ταυτισμένοι. Η New Series -«Νέα σειρά»- της ECM εγκαινιάστηκε το 1984 κάνοντας γνωστό στη Δύση τον συνθέτη μέσα από την έκδοση του έργου «Tabula rasa» -«Αγραφος πίνακας», που είχε ηχογραφηθεί το 1977 στη Βόννη. Ηταν η αρχή μιας μακράς σχέσης εκτίμησης και εμπιστοσύνης μεταξύ μουσικού δημιουργού και εταιρείας, μοναδική στην εποχή μας. Σήμερα, με την ευκαιρία της επετείου, η ECM αφενός επανεκδίδει τον πρώτο εκείνο δίσκο-ορόσημο, αφετέρου εκδίδει την πρόσφατη Τέταρτη Συμφωνία του Περτ.

Σε εκείνο τον αρχικό δίσκο, όπως και στην τωρινή επανέκδοση, εκτός από τον «Αγραφο πίνακα» περιλαμβάνονταν σε εκτελέσεις από κορυφαίους μουσικούς τρία έργα που αποδείχτηκαν «κλασικά»: το «Fratres» -«Αδελφοί»- στην αρχική του εκδοχή για βιολί και πιάνο με τους Γκίντον Κρέμερ και Κιθ Τζάρετ αλλά και στην εκδοχή του για 12 βιολοντσέλα, εδώ της Φιλαρμονικής του Βερολίνου, το «Ασμα στη μνήμη του Μπέντζαμιν Μπρίτεν» ερμηνευμένο από την Κρατική Ορχήστρα της Στουτγάρδης υπό τον Ντένις Ράσελ Ντέιβις και ο «Αγραφος πίνακας» παιγμένος από τους Κρέμερ και Τατιάνα Γκριντένκο βιολί, και τον συνθέτη Αλφρεντ Σνίτκε στο προετοιμασμένο πιάνο. Την Ορχήστρα Δωματίου της Λιθουανίας υπό τον Σαούλιους Ζοντέτσκις. Στην επανέκδοση ο δίσκος εντάσσεται σε βιβλίο που περιλαμβάνει νέα εισαγωγικά κείμενα του μουσικολόγου Μάικλ Γκρίφιθς, πιστά αντίγραφα της χειρόγραφης παρτιτούρας του «Αγραφου πίνακα» και του «Ασματος», καθώς επίσης πλήρεις τις παρτιτούρες των τεσσάρων έργων για εκείνους που επιθυμούν να εμβαθύνουν.

Προστάτες άγγελοι

Τα τελευταία χρόνια ο Περτ είχε κατά νου να συνθέσει ένα έργο με θέμα τους προστάτες αγγέλους. Οταν ήρθε η παραγγελία από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του της «πόλης των αγγέλων» το θεώρησε σημαδιακό. Η Τέταρτη Συμφωνία του με τίτλο «Λος Αντζελες» πρωτοπαίχτηκε στις 9 Ιανουαρίου 2009 υπό τη διεύθυνση του Εζα-Πέκα Σάλονεν. Είναι αφιερωμένη στον Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, μέλος της ρωσικής ολιγαρχίας και έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, που το 2003 φυλακίστηκε για πολιτικούς λόγους και αναδείχτηκε σε αρνητικό σύμβολο της αυταρχικής διακυβέρνησης των Πούτιν και Μεντβέντεφ. Στη δισκογραφική έκδοση προτάσσονται τα λόγια του Ιταλού φιλόσοφου και πολιτικού Τσέζαρε Μπεκάρια (1738-1794) «η συγχώρεση και η χάρη είναι τόσο πιο απαραίτητες όσο οι νόμοι είναι παράλογοι και οι καταδίκες σκληρές».

Η Συμφωνία είναι ένας θρήνος. Οπως συμβαίνει πάντα στον Περτ, στηρίζεται στον ασματικό χαρακτήρα του αιθέριου ήχου των εγχόρδων. Σε πρόσφατη συνέντευξη ο συνθέτης είπε πως αν το μέρος τους δεν ήταν γραμμένο τόσο ψηλά, τα έγχορδα θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από ανθρώπινες φωνές.

Τη διάρκεια του δίσκου συμπληρώνουν αποσπάσματα από τον ιδεολογικά συγγενή «Κανόνα Μετάνοιας» -«Kanon pokajanen»- που μελοποιεί σλαβική μετάφραση του γνωστού ύμνου που έχει συνθέσει ο Αγιος Ανδρέας ο Κρης (660-740 μ.Χ.). Ανεξάρτητα από τα σκοτεινά, σύγχρονα πολιτικά συμφραζόμενα, στην πραγματικότητα πρόκειται για μουσική μοναδικής λιτότητας και ταυτόχρονα μεγάλης συναισθηματικής δύναμης. Μια από τις πιο πειστικές απαντήσεις στα ερωτήματα σχετικά με τη σύγχρονη εξέλιξη της σοβαρής μουσικής δημιουργίας.

———

Από τις Μουσικές του λοιπόν:

•  Cantus in Memory of Benjamin B   5:31
• Tabula rasa Ludus Con moto   9:50
• Te Deum   26:10
• και λίστα Αναπαραγωγής στο YouTube

(συγχρονικότητες πάντως …)

Λιοντάρια ανθυπασπιστές!

«Οι παλαιοί ανθυπασπισταί της Χωροφυλακής, επί εκάστη μεταθέσει και μόλις αναλαμβάνοντες υπηρεσιών εις τον νέον σταθμόν, εντελώς δε πριν ή εκτιμήσουν με δικαιοσύνην και ευπρέπειαν το έργον του προηγηθέντος και το τι περιλάμβανον, εκάθηντο στο μικρό γραφείο τους, έστριβαν το μουστάκι, εξερόβηχαν και έγραφαν την πρώτη αναφορά: «Κύριε διευθυντά, το σκότος, το χάος, η αναρχία και η πλήρης σύγχυσις εκυριαρχούσαν στο σταθμό, όταν εγώ παρέλαβα· έκτοτε όμως άρχισε ν’ ανατέλλη κι εδώ ο ήλιος της δικαιοσύνης και της τάξεως, μόλις πάτησα το πόδι μου εδώ και ο τόπος κατάλαβε με τι λεοντάρι έχει να κάμη».

Αυτά τα ίδια ακριβώς έγιναν και μετά την Γαλλικήν Επανάστασιν και την πτώσιν του παλαιού καθεστώτος, οπότε οι νέοι μύσται της οικονομικής, της κοινωνικής και της πολιτικής επιστήμης του 19ου αιώνος επανέλαβαν εν μεγάλω την ψυχολογίαν του ανθυπασπιστού».

Ο κορυφαίος των κοινοτιστών Κ.Δ. Καραβίδας τα έχει γράψει αυτά σε εποχή (κάπου στον Μεσοπόλεμο) που η παγκόσμια οικονομία προσπαθούσε να συνέλθει από το κραχ του 1929 και η χρεοκοπημένη Ελλάδα βίωνε καταστάσεις ανάλογες με τις σημερινές. Την έλλειψη «οργανικής βάσεως» στη «μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας κοινοπραξία», διέκρινε ο εξαιρετικά διορατικός Κ.Δ. Καραβίδας στο μετά τη Γαλλική Επανάσταση καθεστώς, σημειώνοντας πως: «Οι νέοι μύσται της επιστήμης και της κενής ελευθερίας είχαν αφήσει το βασικόν αυτό σημείον απρόβλεπτον…».

Περνώντας δε στον αντίποδα υπογράμμιζε: «Ενώ ο Κομουνισμός επαγγέλλεται την θεραπείαν των δεινών, οι κ.κ. καθηγηταί μας δεν κατεδέχθησαν ποτέ να εξετάσουν αν το φάρμακο αυτό είναι ό,τι χρειάζεται μέσα εις τα δικά μας χωριά (…) ως και τα χαρακτηριστικώς μικροαστικά, πολυπληθέστατα δε κέντρα της χώρας μας…».

Εχοντας μελετήσει σε βάθος ο Κ.Δ. Καραβίδας την ελληνική ιδιομορφία, πίστευε πως η χώρα μπορούσε να αναπτύξει ιδιαίτερο πολιτισμό και να γίνει στοιχείο θετικό για την παγκόσμια κοινότητα.

«Ολα τα σαμάρια είναι καμωμένα από το ίδιο υλικό, όμως ο κάθε γάιδαρος πρέπει να φορά το δικό του σαμάρι: “Κάθε τόπος και ζακόνι, κάθε μαχαλάς και τάξι”», σημείωνε, για να υποστηρίξει πως: «Η ομοιομορφία του πολιτισμού δεν μπορεί να ‘ναι γενική και απόλυτη· υπάρχουν για κάθε χώρα ορισμένα όρια στο είδος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, ορισμένες παραδόσεις λιτότητος ή πλούτου, απλότητος ή συνθέσεως, γενικά ορισμένες μορφές οργανώσεως τις οποίες δεν μπορεί να υπερβή, χωρίς τον κίνδυνο πρόωρης εξαντλήσεως και διαφθοράς ηθικής και υλικής…».

Πολέμιος του υπερδανεισμού και υποστηρικτής της υπερεργασίας, με στόχο την αυτάρκεια που εξασφαλίζει στοιχειώδη εθνική ανεξαρτησία, πρότεινε να δούμε την ελληνική ιδιαιτερότητα με κέντρο τη μικρή μονάδα και τον κοινοτισμό. Σαν «μήτρα ουχί της διεκδικητικής αλλά της εμπράκτου ελευθερίας», που «δεν ταυτίζεται ποσώς με την αυτοδιοίκησιν…», έβλεπε τον κοινοτισμό ο Καραβίδας.

Με σφραγίδα αναμφισβήτητης γηγένειας οι αναλύσεις του αγνοήθηκαν από τους απολογητές-παπαγάλους τσιτάτων τών Ανταμ Σμιθ, Τζον Κέινς και Καρλ Μαρξ.

Σαν «λιοντάρια» ανθυπασπιστές της παλαιάς Χωροφυλακής οι παπαγάλοι, ασέλγησαν πάνω στην ελληνική ιδιαιτερότητα και συνεχίζουν ακάθεκτοι.

Εστω και τώρα ας ακούσουν το κάλεσμα του κορυφαίου κοινοτιστή: «Να βγούμε από την παθητικότητα όχι κατά τάξεις διά βεβιασμένης αποσυνθέσεως, (…) προσχωρούντες άλλοι μεν στο ξένο προλεταριάτο, άλλοι δε στο ξένο κεφάλαιο, πράγμα που θα μας καταστήση εύκολη λεία (…) αλλά να βγούμε ως σύνολο· το λέω αυτό γιατί διαγιγνώσκω ότι και οικονομική μονάδα μπορούμε να αποτελέσουμε και μορφήν θετικήν μπορούμε να πάρουμε, μπορούμε δηλαδή να κάμωμε: έναν δημιουργικό πολιτισμό».

Ελευθερία από την ειμαρμένη

Tου Χρηστου Γιανναρα

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_1_23/04/2011_439983

Υπάρχουν δύο εκδοχές της ελευθερίας, δυο σημαινόμενα με το ίδιο σημαίνον – δυο πραγματικότητες ριζικά διαφορετικές που χαρακτηρίζονται με το όνομα «ελευθερία».

Πρώτη (αν και χρονολογικά δεύτερη) η αντίληψη που διαμόρφωσε το ατομοκεντρικό πολιτιστικό «παράδειγμα» (το μεταρωμαϊκό δυτικοευρωπαϊκό) – είναι η κοινή σημερινή μας αντίληψη: Ελευθερία ονομάζουμε τη δυνατότητα (ή το ατομικό «δικαίωμα») απεριόριστων κατά το δυνατό επιλογών. Να επιλέγω, όχι να μου επιβάλλουν. Να διαλέγω πολίτευμα, κυβέρνηση, κοινωνική ιδεολογία, μεταφυσικές «πεποιθήσεις», εφημερίδα, κανάλι, αναγνώσματα, ενδυμασία, εμφάνιση, σεξουαλική συμπεριφορά.

Με βάση αυτή την εκδοχή της ελευθερίας οργανώνεται σήμερα η λειτουργία της αγοράς (τυπικό υπόδειγμα το «σούπερ μάρκετ»), αλλά και το πολυκομματικό πολιτικό σύστημα, σε ποσοστό συνεχώς αυξανόμενο η λειτουργία της εκπαίδευσης, η λογική της δημοσιογραφίας, η αποτίμηση της καλλιτεχνικής παραγωγής, η αλλοτριωμένη σε ιδεολογία θρησκευτικότητα. Η ελευθερία ως ατομικό δικαίωμα, ατομική διεκδίκηση, κατάκτηση αθροιστικά συλλογική, θεμέλιο του Δικαίου, βάση του συνδικαλισμού και κάθε μορφής οργανωμένου βίου, συνιστά την ταυτότητα του πολιτιστικού μας «παραδείγματος», του τρόπου να υπάρχουμε, να σκεπτόμαστε, να θέλουμε και να ενεργούμε σήμερα.

Μοιάζει να απουσιάζει από το επίπεδο του συνειδητού (να αγνοείται ή ασυνείδητα να απωθείται) η πρόδηλη πραγματικότητα ότι η ελευθερία των επιλογών είναι εξ ορισμού (καταγωγικά) παγιδευμένη. Παγιδευμένη στις δυναστικές απαιτήσεις του ορμέμφυτου εγωκεντρισμού, της ενστικτώδους ιδιοτέλειας, στις περίτεχνες, μεθοδικές εκμεταλλεύσεις των παντοδύναμων ορμών από την ψυχολογική υποβολή και χειραγώγηση: Δηλαδή από τη διαφήμιση, την προπαγάνδα, την ηδονικά καμουφλαρισμένη (και γι’ αυτό κατά κανόνα ανεπίγνωστη) «πλύση εγκεφάλου». Νομίζουμε ότι επιλέγουμε οδοντόκρεμα, κόμμα, ιδεολογία, «πεποιθήσεις» και συμπεριφορές του γούστου μας, της απόλυτας δικής μας προτίμησης. Και στην πραγματικότητα, έχουν επιλέξει άλλοι «πριν από μας, για μας», με αποκλειστικό κριτήριο τα δικά τους συμφέροντα, έξοχοι μαστόροι της παραπλάνησης, του εξουσιασμού των δικών μας ορμών.

Ο Ντοστογιέφσκυ λέει ότι «υπάρχει μία και μόνη πραγματικότητα ελευθερίας: να ελευθερωθεί ο άνθρωπος από τον εαυτό του». Είναι η δεύτερη εκδοχή, αντίληψη, εμπειρική βεβαιότητα. Προϋποθέτει (αλλά και γεννάει) διαφορετικό «τρόπο» της ύπαρξης και της συνύπαρξης, διαφορετικό πολιτιστικό «παράδειγμα». Να ελευθερωθεί ο άνθρωπος από τον εαυτό του, σημαίνει: να μην δεσμεύεται σε προκαθορισμένες από τη φύση του αναγκαιότητες, σε ορμέμφυτες ενστικτώδεις επιταγές, δηλαδή απρόσωπες, αυτονομημένες από τη μοναδικότητα της σκέψης, της κρίσης, της απόφασης του λογικού υποκειμένου. Η ελευθερία στην οπτική αυτή ταυτίζεται με την υπαρκτική εταιρότητα: τον μοναδικό, ανόμοιο και ανεπανάληπτο τρόπο της ύπαρξης, τον ανυπότακτο στους προκαθορισμούς (αναγκαιότητες) που συγκροτούν την ομοείδεια (ομοιομορφία) της φύσης.

Kάθε έμβιο υπαρκτό υπάρχει με τον δεδομένο τρόπο του είδους στο οποίο ανήκει. Mόνο ο άνθρωπος είναι προικισμένος με τη δυνατότητα να ενεργεί την ύπαρξή του με τον τρόπο της ελευθερίας: «Nα είναι αυτό που δεν είναι, να μην είναι αυτό που (από τη φύση του) είναι» (Σαρτρ). Nα υπάρχει, όχι ως φυσικό άτομο, αδιαφοροποίητη μονάδα ομοειδούς συνόλου, αλλά ως απροκαθόριστα ενεργούμενη υπαρκτική ετερότητα: ως πρόσωπο. Nα πραγματώνει την ύπαρξη ως μοναδικότητα σχέσης.

Bέβαια, η προσωπική ελευθερία της σχέσης συνιστά μόνο δυνατότητα του φυσικού ατόμου – το φυσικό άτομο μόνο αυθυπερβαίνεται ως ελευθερία, δεν αυτοαναιρείται υπαρκτικά, οι φυσικοί περιορισμοί χρόνου, χώρου, φθοράς, θανάτου, παραμένουν δεδομένοι. Oι Eλληνες δέχτηκαν τον χριστιανισμό διακινδυνεύοντας τα πάντα (εκχριστιανίστηκαν ταχύτατα, στη διάρκεια των δύο πρώτων αιώνων, όταν μαίνονταν οι διωγμοί της ρωμαϊκής εξουσίας ενάντια στους Xριστιανούς), γιατί στη χριστιανική μαρτυρία αναγνώρισαν απάντηση στον πόθο για πληρωματική υπαρκτική ελευθερία.

H ύπαρξη για τους Eλληνες ήταν καταγωγικά υποταγμένη στην «ανάγκη». H ανερμήνευτα δεδομένη συμπαντική λογικότητα (ο «ξυνός» / κοινός λόγος) προηγείται και καθορίζει τον τρόπο της ύπαρξης και συνύπαρξης των υπαρκτών. Aκόμα και ο Θεός, Aιτιώδης Aρχή του υπάρχειν, οφείλει να είναι αυτό που η λογική συγκρότηση της πραγματικότητας απαιτεί. Δεν υπάρχει περιθώριο υπαρκτικής ελευθερίας: ο Θεός είναι καταδικασμένος σε αθανασία, ο άνθρωπος καταδικασμένος σε θάνατο.

Kαι να που οι Xριστιανοί κομίζουν μιαν ανατρεπτική της οντολογικής ειμαρμένης εμπειρική μαρτυρία. Δεν εξαγγέλλουν καινούργια «θρησκεία», συγκροτούν καινούργια «εκκλησία»: πραγμάτωση και φανέρωση καινούργιου τρόπου ύπαρξης και συνύπαρξης. Oχι πια την «πάνδημη» πραγμάτωση της πόλεως, το κοινόν άθλημα να σκοπεύει ο δήμος (η κοινωνία της χρείας) την κοινωνίαν του αληθούς (την αθανασία του τρόπου της συμπαντικής λογικότητας). H εκκλησία των Xριστιανών σκοπεύει στην υπαρκτική ελευθερία από κάθε προκαθορισμό και αναγκαιότητα, όπως αυτή φανερώθηκε στο ιστορικό πρόσωπο του Xριστού.

Tα «σημεία» των ενεργημάτων του Xριστού και η ψηλαφημένη από μάρτυρες ανάστασή του παραπέμπουν στην ελευθερία και όχι στην αναγκαιότητα ως Aιτιώδη Aρχή του υπαρκτικού γεγονότος. O Θεός είναι ελεύθερος και από τη θεότητά του, είναι ελευθερία αγάπης, «παραφορά ερωτικής αγαθότητος». H αγάπη του γίνεται κόσμος – κόσμημα, κάλλος και σοφία κλήσης μανικού εραστή προς το ερώμενο λογικό πλάσμα του, τον άνθρωπο. Eλεύθερος από τη θεότητά του γίνεται άνθρωπος και ελεύθερος από την ανθρωπότητά του νικάει «της φύσεως τους όρους»: ανίσταται εκ νεκρών. Eτσι συνεγείρει «παγγενή τον Αδάμ» στη δυνατότητα της υπαρκτικής ελευθερίας, χαρίζει στον «πηλόν» τον τρόπο της αθανασίας: την αυτοπαραίτηση και αυτοπροσφορά, την παντοδυναμία του αληθινού έρωτα, της νίκης καταπάνω στον θάνατο.

Λέμε «πάσχα» το πέρασμα στην δίχως όρια ελευθερία.

Ο θάνατος του Καντάφι, Οκτ. 2011

Τελικά φρόντισε να μην υπάρχουν σήμερα τέτοιες φωνές…

Ο κόσμος μου κατέρρευσε. Κιαν δεν κατέρρευσε ακόμη εντελώς όμως έχει γεμίσει συντρίμια. Κι είναι έρημος. Πολύ έρημος. Έχω καιρό πολύ που το λέω αυτό και το αισθάνομαι.

Και τι μπορεί να γίνει; Τι μπορώ να κάνω; Πως πρέπει να ενεργήσω;

…οποίος δεν γνωρίζει τις λέξεις, ποτέ δεν θα γνωρίσει τους ανθρώπους.

(από τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, Βιβλίο 20, Ίνδικτος, τόμος Β΄, Αθήνα 2010, μετάφραση Σωτήρης Χαλικιάς, όπου αποδίδεται ως εξής: “ποτέ κανείς δεν πρόκειται να μάθει τι είναι οι άνθρωποι αν δεν ξέρει τι θέλουν να πουν στο βάθος τους οι λέξεις”)

(σημείωση: επειδή έτσι λένε το Σχολείο των Παιδιών μου. Και είμαι υπερήφανος για αυτό)

Θα πάρω μίαν ανηφοριά

Θα πάρω μίαν ανηφοριά, Θα πάρω μονοπάτια, να βρω τα σκαλοπάτια, πού πάν στη Λευτεριά.

Θ’ αφήσω αδέλφια συγγενείς,

την μάνα, τον πατέρα, μέσ’ τα λαγκαδιά πέρα, και στις βουνοπλαγιές.

Ψάχνοντας για τη λευτεριά, θα ‘χω παρέα μόνη, κατάλευκο το χιόνι, βουνά και ρεματιές,

Τώρα κι αν είναι χειμωνιά, θα ‘ρθει το καλοκαίρι, τη λευτεριά να φέρει, σε πόλεις και χωριά,

Θα πάρω μίαν ανηφοριά, θα πάρω μονοπάτια, να βρω τα σκαλοπάτια, πού πάν στη Λευτεριά,

Τα σκαλοπάτια θ’ ανεβώ, θα μπω σ’ ένα παλάτι, το ξέρω θα ‘ν’ απάτη, δεν θα ‘ναι αληθινό,

Μες το παλάτι θα γυρνώ, ώσπου να βρω το θρόνο, βασίλισσα μια μονό, να κάθεται σ’ αυτόν,

Κόρη πανώρια θα της πω, άνοιξε τα φτερά σου, και πάρε με κοντά σου, μονάχα αυτό ζητώ,

Γεια σας παλιοί σνμμαθηταί!

Τα τελευταία λόγια τα γράφω σήμερα για σας.

Κι  οποίος   θελήσει   για  να  βρει   έναν  χαμένο

αδελφό,

έναν παλιό του φίλο,

Ας πάρη μίαν ανηφοριά, ας πάρη μονοπάτια, να βρή τα σκαλοπάτια, πού πάν στη Λευτεριά.

5 Δεκεμβρίου 1955

(από το περιοδικό manifesto, τ. 24, Απρίλιος 2011)